Nodiadau Arddangosfa

Hanes Dociau Caerdydd

Roedd gan Gaerdydd gei bychan ar afon Taf ers amser maith. O 1794 ymlaen, daeth Camlas Morgannwg â haearn o Ferthyr Tudful. Agorwyd Doc Gorllewinol Bute ym 1839. Dilynodd tri arall. Daeth Caerdydd yn un o borthladdoedd mwyaf y byd gyda saith milltir o gei.

Roedd rheilffyrdd yn dod â glo i ddociau Caerdydd o fwyngloddiau de Cymru. Fe wnaethon nhw gymryd pyst pwll, bwyd a nwyddau yn ôl. Ym 1913, allforiodd Caerdydd, Penarth a'r Barri gyda'i gilydd 30 miliwn tunnell o lo.

Denodd y porthladd oedd yn tyfu bobl i Gaerdydd o bob rhan o Ynysoedd Prydain, yr Ymerodraeth Brydeinig, a thu hwnt. O Iwerddon, Somaliland, Yemen, y Caribî, Norwy a llawer o wledydd eraill. Adeiladodd yr ymfudwyr hyn ddociau a rheilffyrdd, hwylion nhw longau, a gwasanaethu'r porthladd. Fe wnaethon nhw Gaerdydd y ddinas y mae heddiw.

Roedd gwaith ar y llongau a'r dociau yn anodd, yn talu'n wael ac yn ansicr. Roedd weithiau'n beryglus. Yn ystod y rhyfel, roedd morwyr o drefedigaethau Prydain yn helpu i gario cynnyrch hanfodol. Boddodd llawer o forwyr Caerdydd pan suddwyd eu llongau.

Ymsefydlodd pobl o bob cwr o'r byd ger y dociau a ffurfio teuluoedd. Fe wnaethant greu cymuned amrywiol Tiger Bay, sydd wedi'i phaentio gan Jack Sullivan. Daeth allforion glo i ben 60 mlynedd yn ôl ac mae'r dociau wedi crebachu. Mae eu hetifeddiaeth a phobl Tiger Bay yn parhau.

Lyn Eynon

Cymuned ac Addysg

Rwy'n teimlo bod Sullivan wedi'i eni i ymdeimlad o gymuned. Y diwrnod y cafodd ei eni, derbyniodd ei dad ddau delegram - un yn dweud bod ei fab wedi'i eni a'r llall bod ei frawd wedi marw, wedi'i olchi i’r môr. Yn y modd hwn, ganwyd Sullivan yn glwm wrth fywyd morwrol, bond a fyddai'n rhoi ei "lawenydd mwyaf" iddo yn ystod ei ieuenctid - mynd i lawr i'r dociau.

Gyda'r fagwraeth hon, rwy'n credu bod Sullivan yn teimlo bod rhaid iddo sicrhau bod y ffordd hon o fyw yn cael ei chofio pan ddechreuodd Caerdydd newid ar droad y ganrif. Iddo ef, roedd y "Caerdydd go iawn" wedi’i "gwneud gan lo a llongau... a morwyr a oedd yn adnabyddus ledled y byd". Nawr, roedd yn meddwl bod "y rhan fwyaf ohono wedi diflannu, i'w ddisodli gan gonau haearn, arwyddion traffig ar eu hochrau, sy'n honni cynrychioli gorffennol Caerdydd" (cyfeiriad at Gylchfan Hud y Sblot yn ôl pob tebyg).

Wedi'i ysgogi i gadw gorffennol Caerdydd yn fyw, trodd Sullivan at addysgu'r ieuenctid. Gan ddefnyddio ei grefft o ddociau, llongau a phobl Caerdydd, dysgodd y genhedlaeth nesaf am eu gorffennol. Gwnaeth dros 900 o ymweliadau ag ysgolion Caerdydd, i gyd yn wirfoddol. Yn y pen draw, credaf fod hyn allan o barch at y rhai a ddaeth o'i flaen, y miloedd o forwyr gweithgar a wnaeth, fel ei ewythr, weithio a marw ar y môr. 

Keiran Long

Persbectif Artist

Mae Jack Sullivan yn dangos meistrolaeth wrth ddal symudiad a mynegiant pobl. Yn ei baentiadau, mae'r strydoedd a'r dociau yn fyw gyda phobl, sgyrsiau, aduniadau teuluol a gwrthdaro sydyn ar y stryd. Trwy ei waith unigryw gyda’r brwsh, mae'r gorffennol yn atseinio â'r presennol: o las tywyll y nos rydym yn gweld ffyrdd, adeiladau a straeon cyfarwydd sy'n dal i lunio bywyd y bae. Yn y modd hwn, mae ei gelf yn cadw'r atgofion gydag ymdeimlad trawiadol o ddilysrwydd.

Yr un mor gymhellol, fodd bynnag, mae dimensiwn arall o'i waith. Fel artist, rwy'n cael fy nharo gan y ffordd y mae'n plethu amser a gofod: morwyr ysbrydol yn croesi strydoedd wedi'u trawsnewid gan hanes, tra bod momentau o wahanol amseroedd yn datblygu ochr yn ochr yn yr un darn o waith. Os yw ei ffyddlondeb byw i realiti ac atgof yn sylfaen ei gelf, ei ddehongliad o realiti sy'n agor ffenestr i'w weledigaeth ei hun o'r dociau. Trwy roi gwahanol amseroedd a lleoedd at ei gilydd fel darnau o bos, mae'n adeiladu naratif yn ei ffordd unigryw ei hun. Dyma'r agwedd rwy'n ei gwerthfawrogi fwyaf: y ffordd y mae delweddau llonydd yn ymddangos yn llifo, gan adrodd eu straeon fel pe bai hanes ei hun yn digwydd ar y cynfas.

Anthea Ji